ایست گرایی

با آن که دگرگونی اجتماعی ذات زندگی اجتماعی است جامعه یا دست کم ، گروه هایی از جامعه معمولا نه تنها از دگرگونی اجتماعی استقبا ل نمی کنند بلکه در بسا موارد در مقابل آن به مقاومت می پردازند این حا ل که در برابر دگرگونی گرایی قرار دارد ایست گرایی خوانده می شود.

تاریخ جامعه های ابتدایی و متمدن نمونه های فراوانی از ایست گرایی و مخا لفت کهنه پرستان با تحولات فرهنگی عرضه می دارد . در سده هفدهم کشف گردش خون به وسیله هاروی با ستیزه بسیاری از مردم حتی پزشکان و دانشمندان رو به رو شد. و به قول خود او ، هر کس ازچهل سال بیش تر داشت با کشف او مخا لفت ورزید . در عهد ادوارد اول قانون گذاران محافظه کار انگلیس استعما ل یک ماده سوختنی نو شناخته را ممنوع شمردند این ماده سوختنی چیزی جز ذغا ل سنگ نبود .

نو آوری های حوزه فرهنگ غیر مادی جامعه بیش از نو آوری های حوزه فرهنگ مادی با مخا لفت و عناد و تکفیر کهنه پرستان مقابل شده اند مثلا در امریکا کهنه پرستان بیش از نیم قرن از اعطای حقوق سیاسی به زنان خوداری نمودند و ده ها سا ل از تصویب قوانین ما لیات بر در آمد و تامین حقوق کارگران جلو گیری کردند و هنوز هم به برابری اجتماعی سیاهان و سفیدان یعنی نفی سفید سالاری تن نمی دهند.

این گونه مخا لفت ها زاده عوامل چندی است :

1- برخی از گروه های اجتماعی که از امتیازات فراوان بر خورد دارند حفظ وضع موجود را می خواهند و هر تغییری را دشمن می دارند مثلا در امریکا صاحبان وسایل نقلیه حمل و نقل آبی را با تاسیس راه آهن سخت ضدیت نمودند. این گروهها که به گروههای همسود معروفند . همواره با تبلیغ و دروغ و فریب ، منافع خصوصی خود را به صورت مصالح مقد س عمومی جلوه می دهند. و توده مردم را به پاسداری آنها و مخالفت با تغییر وضع موجود اغوا می کنند گروههای همسود در سراسر تاریخ از بزرگترین موانع تکامل فرهنگ بوده اند

2- معمولا هر فرد متعارف نسبت به کارهای اعتیادی خود سهل گیر و خوش بین است و مایل به ترک یا تغییر آنها نیست. و از این  رو با هر نو آوری که باعث نسخ عادات او شود در می افتد.

3- بسیاری از مردم مخصوصا سا لخوردگان که اکنون و آینده را موافق حا ل خود نمی یابند به گذشته پناه می برند زشتی های گذشته را از نظر دور می دارند و زیبایی های آن را برای خود درشت می کنند و بر اثر آن از هر نوی می گریزند.

                                                                               ادامه...

پویایی فرهنگی

هر نو آوری اجتماعی چنان که انتظار می رود تغییری در راه و رسم جامعه ایجاد می کند . پویایی فرهنگی ملازم نو آوری اجتماعی است و از ذات زندگی اجتماعی سرچشمه می گیرد . در مقابل مبحث پویایی شناسی اجتماعی با پویایی شناسی فرهنگی مبحثی است به نام ایستایی شناسی فرهنگی یا ایستا شناسی اجتماعی که موضوع آن عوامل ثبات و تعادل جامعه یعنی ایستایی اجتماعی یا ایستایی فرهنگی یا جامعه – ایستایی است.

جامعه پویا و جامعه ایستا

از لحاظ پویایی شناسی اجتماعی ، هیچ جامعه ای – چه ابتدایی چه متمدن – از دگرگونی بر کنار نیست ولی برخی از جامعه ها مرتبه ها تندتر از جامعه های دیگر تغییر می کنند جامعه های پر تغییر اصطلاحا جامعه پویا یا جامعه ی متغیر و جامعه های بسیار کم تغییر ، جامعه ایستا یا جامعه ساکن نامیده می شوند.

جامعه ایستا بر خلاف جامعه پویا ، براثر عوامل گوناگون تاریخی و جغرافیایی ، در جریان تولید اقتصادی از تحول اساسی باز می ماند . چنین جامعه ای معمولا به نو آوری نمی پردازد و از پخش فرهنگی سود نمی جوید در چنین جامعه ای زندگی نظامی تقریبا ثابت دارد سنت ها با قهر و غلبه تام بر مردم حکومت می کنند تولید اقتصادی با شیوه های کهن صورت می گیرد . انگاره های حکومت و دین و نهاد های اجتماعی دیگر تغییر نمی پذیرد . وضع خانوادگی و طایفه ای و طبقه ای نقش اجتماعی و پایگاه اجتماعی و حتی زنا شویی و مرگ را تعیین می کند تحرک اجتماعی تقریبا محا ل است اخلاق اجتماعی اسیر عرف است نادیده گرفتن هنجارهای اجتماعی یا به قول  دورکم "بی هنجاری اجتماعی " سخت به ندرت روی می دهد و آن هم با واکنش شدید جامعه مقابل می شود سال خوردگان که خزانه سنت ها به شمار می روند جامعه را می گردانند محیط اجتماعی هیچ گونه تحریک تازه ای بر اشخاص وارد نمی کند و آنان را به نقادی و ابتکار نمی کشاند هر کاری به وجهی ثابت وقوع می یابد و همه ی کارها حتی طرز پوشیدن لباس و جویدن غذا قبلا تعیین شده اند. جامعه امید و انتظار بهبود ندارد و زندگی یک نواخت و تیره است از این رو مردم از یک سو خود را با خوشی های کوچک روزانه سرگرم می کنند و از سوی دیگر به زندگی خوشی که به گمان انان پس از مردن آغاز می شود دل خوش می دارند.

پیش از عهد رنسانس اروپا بیشتر جامعه ها در بیشتر عمر خود به صورتی ایستا به سر می بردند. بر روی هم جامعه ها در هر مرحله دوره ی تولید خوراک یعنی دور برده داری و  دور  زمین داری انگاره هایی ایستا یا دقیق تر بگویم نیمه ایستا داشتند و هنوز هم برخی از جامعه ها که پا به دوره ی تولید ماشینی نگذاشته اند به شیوه ای ایستا زندگی می کنند .

در مقابل جامعه ایستا ، جامعه پویا قرار دارد نمونه بر جسته جامعه پویا ، جامعه صنعتی است پیش از این دیده ایم که شهر یا کشور صنعتی پیوسته در دست تغییر است نهادها و موسسه های آن ثبا ت ندارند سنت ها گرامی نیستند رفتار اجتماعی موافق قا لبهای جامد صورت نمی گیرد تحرک اجتماعی و تحرک طبقه ای نسبتا به آسانی تحقق می یابند تفکر انتقادی و ابتکار و بت شکنی و حتی انحراف از هنجارهای اجتماعی فراوانند افکار نو و افراد جوان محور فعا لیت اجتماعی شمرده می شوند و زندگی پر تحول جامعه همه کس را به تکاپو می اندازد.                   

                                                               ادامه....

چگونگی تا ثیر نو آوری در جامعه

نو آوری فرهنگی به سه شیوه اصلی در جامعه منعکس می شود به شیوه ی  واگرایی فرهنگی – به شیوه ی توالی فرهنگی  یا پی آیی فرهنگی – به شیوه ی همگرایی فرهنگی .

واگرایی فرهنگی : معمولا نتایج نو آورده های مهم اجتماعی به حوزه های متفاوت جامعه می رسند مثلا اختراع رادیو در حوزه های گوناگون زندگی اجتماعی راه و در کار و تفریح و آموزش و پرورش و بیداری مردم موثر افتاده است . همچنین جامعه های دور را با یکدیگر آشنا کرده از مخاطرات برخی از وسایل مسافرت مانند هواپیماکاسته و باعث رواج هنرها شده است. نو آورده های دیگر نیز تاثیرهای متنوعی در جامعه به جا می گذارند چنان که یک حادثه ی اجتماعی بزرگ مثلا یک جنگل همه نهادها و موسسه های اجتماعی را به تغییر می کشاند.

2- پی آیی فرهنگی : چون عناصر فرهنگ جامعه به یکدیگر مربوطند تاثیر یک نو آورده فرهنگی منحصر به نتیجه ای که مستقیما از آن به دست می آید ،نیست، بلکه نتیجه مستقیم هر نو آورده ای به یک رشته نتایج غیر مستقیم کشیده می شود . مثلا در امریکا اختراع دستگاه پنبه پاک کنی که مستقیما باعث ترقی صنایع ریسندگی و بافندگی و افزایش کشت پنبه شد به طور غیر مستقیم به دگرگونی های اجتماعی بسیار انجامید .

3- همگرایی فرهنگی : معمولا برخی از نو آوردها تاثیر هایی مشابه دارند و از این رو مشترکا باعث دگرگونی اجتماعی یگانه ای می شوند مثلا بر اثر تغییرات متعد د مانند تکامل وسایل تولید و حمل و نقل و بهبود راه ها و بسط داد و ستد ، شهرهای بزرگ صنعتی کنونی به وجود آمدند و اختراع وسا یل متعد د مانند راه آهن و اتومبیل و تلفن به شهر نشینا ن امکان داد که دور از محل کار خود سکونت کنند و از مرکز شهر به حومه گرایند بر همین منوال اختراع شش لول و سیم خاردار و آسیا ب بادی به گروهی از نخستین مهاجران امریکا اجازه داد که در دشت های بزرگ یعنی چراگاه های هموار و بی درخت بین رود می سی سی پی و کوه های راکی سکونت گیرند .  

دُور اجتماعی

عنصرهای فرهنگی مانند اشخاص و گروه ها با یکدیگر روابطی پویا دارند و دستخوش بستگی متقابل و نفوذ متقابل و کنش متقابل دورانی هستند از این رو هر نو آوری اجتماعی در همان حا ل که در جامعه دگرگون هایی به وجود می آورد خود نیز بر اثر دگرگونی ها ، دستخوش تغییر می شود و آن گاه به اقتضا ی وضع جدید خود ، دگرگونی های تازه ای در تاثیر و تاثر عوامل اجتماعی را دُور اجتماعی یا تاثیر دورانی اجتماعی خوانده اند . دُور اجتماعی گاهی فقط بین دو عامل در می گیرد . اگر عامل اول را فقر و عامل دوم را بیماری بخوانیم می توانیم بگوییم که فقر بر  وخامت بیماری می افزاید و بیماری به نوبه خود ، فقر را شدت می بخشد معمولا تاثیر متقابل این دو هیچ گاه پایان نمی یابد زیرا مجددا فقر در بیماری و بیماری در فقر  تاثیر می کند .

اهمیت نو آوری مادی

می دانیم که فرهنگ یا میراث اجتماعی شامل دو بخش است 1- فرهنگ مادی یا ابزار ها و اشیا که از نسلی به نسلی می رسند . 2- فرهنگ غیر مادی یا رسوم و معتقدات و علوم و هنر ها و به طور کلی مناسبا ت و سازمان های انسانی که بیشتر به وسیله زبان و خط و از راه یادگیری در اختیار اعضای جدید جامعه قرار می گیرند .

نوآوری های اجتماعی هم در حوزه فرهنگ مادی و هم در حوزه فرهنگ غیر مادی روی می دهند. و مسلما نو آوری هر حوزه در حوزه دیگر موثر می افتد  از این نفوذ متقابل فرهنگی چهار نکته بر می آیند.

1- هر ابداعی که در فرهنگ مادی صورت گیرد باعث دگرگونی فرهنگ غیر مادی می شود چنان که بر اثر صنا یع جدید ، انبوه مردم در شهر های صنعتی متراکم شدند خانواده کار تولید اقتصادی را به کارخانه سپرد ، دامنه وظایف اقتصادی و اداری حکومت وسعت پذیرفت قدرت و فعا لیت های دستگاه دینی جامعه رو به کاهش رفتند و اجتماعا ت دور با یکدیگر ارتباط یافتند

2- هر نوع آوری مادی به نو آوری های مادی دیگری می انجامد چنان که اختراع بمب هسته ای منجر به اختراع ماشین مولد برق اتمی و زیر دریایی اتمی و یخ شکن اتمی شد. 

3- هر ابداعی که در حوزه فرهنگ غیر مادی روی دهد کمابیش به دگرگونی فرهنگ مادی می کشد 

4- هر نوع آوری غیر مادی نو آوری های غیر مادی دیگری در پی دارد چنان که جنگ باعث تحولات اجتماعی دامنه داری است .

پخش فرهنگی

بی گمان آفرینندگی ها و نو آوریهای هر جامعه از ذات آن جامعه می تراوند . با این وصف نباید تاثیر جامعه ها را در یک دیگر نادیده انگاشت به عبارت دیگر پویایی هر جامعه در همان حا ل که اساسا خود پویایی یا درون پویایی است می تواند تا حدی از دگر – پویایی یا برون- پویایی نیز بهره ور باشد جامعه ها ضرورتا در جریان تکامل خود با یکدیگر بر خورد می کنند واز فرهنگ یک دیگر متاثر می شوند از نفوذ فرهنگ یک جامعه در فرهنگ جامعه دیگر نوعی پیوند فرهنگی که پخش فرهنگی خوانده شده است به وجود می آید.

بی آنکه بخواهیم مانند پخش گرایان تحولات بزرگ فرهنگ های همه جامعه ها را زاده پخش فرهنگ یک یا چند جامعه اصلی بدانیم باید بپذیریم که پخش فرهنگی می تواند عمیقا در آفرینندگی و نو آوری جامعه ها تاثیر گذارد به شرط آن که آنچه جامعه از جامعه ای دیگر می گیرد از مقتضیا ت خود آن دور نباشد . اگر این شرط مراعا ت نشود پخش فرهنگی یا بی تاثیر خواهد بود و یا تا ثیر سطحی و زودگذری خواهد داشت . در مواردی که جامعه نیازمند و آماده تحولی باشد می تواند عناصر فرهنگی لازم برای آن تحول را از جامعه های دیگر فرا گیرد و با سرعت بیشتری تحول کند . کشور ژاپن از 1854 به این سو با استفاده از فرهنگ های جامعه های صنعتی تحول صنعتی خود را تند گردانیده است بر همین سیا ق فرهنگ یونان باستان به مدد عناصر فرهنگی مشرق زمین ، شکفته شد و فرهنگ اسلامی در نخستین سده های عمر خود از فرهنگ های گوناگون دنیای قدیم سود جست و به هنگام خود در هموار کردن راه جنبش نوزایش

(رنسانس) اروپا تاثیر بخشید تقریبا همه ی جامعه های متمدن بزرگ در گذشته و حا ل از یکدیگر مایه گرفته اند چنان که فرهنگ آمریکا از همه ی فرهنگهای بزرگ کنونی متاثر است.

اکثر فرهنگهای جامعه های گذشته و حا ل به یکدیگر پیوسته اند و اصل پیوستگی فرهنگی بر جامعه های انسانی فرمان فرمایی می کنند و تاریخ های خصوصی جامعه های گوناگون به منزله پخش های متوالی تاریخ یگانه اند در هر یک از فرهنگ های معاصر عناصر فراوانی به چشم می خورند طاق نصرت که در اروپا ی عصر جدید اهمیت یافت زاده فرهنگ های یونانی و رومی است می توان گفت که فرهنگ انسانی همواره استمرار می یابد و در نتیجه آن میراث فرهنگی و امکان تکامل هر نسلی مرتبه ها از مواریث و امکانا ت نسل های پیشین در می گذرند در این زمینه نیوتن گفته است . اگر من فواصل دورتر را دیدم بدان سبب بود که بر شانه های بلندی قرار داشتم .

 ادامه...

نوع آوری اجتماعی

انسان برای حفظ حیات خود ناگزیر است که همواره با طبیعت پیرامون خود بستیزد و نظرا  و عملا بر آن چیره شود . مبارزه انسان با طبیعت در جریان زمان بر منوالی یگانه ادامه نمی یابد بلکه در هر دوره به تناسب مقام اقتصادی انسان و نیز تا اندازه ای موافق مقتضیات طبیعی ، به خود شکلی می گیرد . تغییر عوامل دو گانه مخصوصا تغییر نخستین ضرورتا انسان را به تدبیرهای نظری و عملی نو بر می انگیزد این تدبیرها در آغاز ظهور خود نو آوری اجتماعی یا نو آوری فرهنگی خوانده می شوند.

نو آوری اجتماعی یا فرهنگی به صورت اصلی تظاهر می کند اکتشاف و اختراع . اکتشاف شناختن چیزی است که در گذشته شناخته نبوده است و اختراع ساختن چیزی است که در گذشته ساخته نشده است .

نو آوری از دو جهت وابسته فرهنگ یا میراث اجتماعی است .

1-هر عنصر نو از عناصری که بالفعل در فرهنگ جامعه وجود دارند به وجود می آید زیرا هیچ چیز نمی تواند از هیچ زاده شود.

2- انسان وقتی خواستار عنصری نو می شود و آن را فراهم می آورد که فرهنگ جامعه او چنان اقتضا کند .

نو آوری های بزرگ اجتماعی و خلاقیتی که در برخی از دوره های تاریخ یک جامعه دیده می شوند زاده مقتضیات اجتماعی هستند جامعه در زمانی که پا به عرصه تاریخی جدیدی می گذارد با نیازمندیها و دشواریهای جدید رو به رو می شود و ناگزیر برای رفع آن ها به تلاش می افتد این نیازمندیها و دشواریها ی مرحله جدید است که ذهن اعضای مستعد جامعه را به تب و تاب و چاره جویی می اندازد . پس آفریندگی فردی و به همراهی آن ، آفرینند گی اجتماعی یا آفریند گی فرهنگی فرا می آیند. تاریک اند یشا نی که خلاقیت را به کرامت یا نبوغ جادویی فرد یا به مقتضیات نژادی یا جغرافیایی انسان و یا به سرنوشت یا مشیت خارج از جامعه انسانی نسبت می دهند خیال خام می بافند . هر نو آوری اجتماعی همچنان که خود زاده و وابسته فرهنگ جامعه است به نوبه خود آن را بارور و پر مایه می کند و بر انباشتگی فرهنگی می افزاید . انباشتگی فرهنگی هنگامی دست می دهد که عناصر فرهنگی نو یا آنچه در جریان زمان بر فرهنگ می افزاید از عناصر فرهنگی مرده و منسوخ یا آنچه از فرهنگ می کاهد افزون تر باشد انباشتگی فرهنگی معمولا در همه جامعه های متمدن صورت می پذیرد و همواره بر شدت آن می افزاید .

                                                                                ادامه...

مطالبی در زمینه جامعه شناسی از کتابی خوش آمد و فصلی از آن انتخا ب و

برای شما عزیزان ، تا فرصتی یافتید شاید به خواند نش به ارزد .

پویایی اجتماعی

می خواهیم بدانیم چرا جامعه در جریان مبارزه درنگ نا پذیر خود با طبیعت

دچار نیازمندی ها و دشواریهای تازه می شود و به ناگزیر با پیوند " عنصر های

فرهنگی " به  " نو آوری اجتماعی " یعنی اکتشاف و اختراع می پردازد و بر

" انباشتگی فرهنگی " خود می افزاید چگونه " پخش فرهنگی " بر شدت نو آوری

می افزاید و جامعه ها را از" پیوستگی فرهنگی " بر خوردار می گرداند.

چگونه نو آوری با شیوه  " واگرایی فرهنگی " و " پی آیی فرهنگی " و

" همگرایی " در فرهنگ مادی و غیر مادی جامعه تغییرات پیچیده و پیوسته ای

به نام  " دُوراجتماعی " به وجود می آورد و تاثیر عظیم نو آوری های مادی

از کجاست.

می خواهیم در پرتو " پویایی شناسی اجتماعی " در باره ی " پویایی اجتماعی"

و انگیزه های مخالفت " ایست گرایان " با آن به مطالعه پردازیم " جامعه پویا

و " جامعه ایستا " را بشناسیم . چگونگی " پس افتادگی " نسبی برخی از

عنصرهای فرهنگی را در برابر پیشرفت نسبی عناصر دیگر در یابیم  

و به " نا سازگاری های فرهنگی " که بر اثر " پس افتادگی فرهنگی " پدید

می آیند و جامعه را به بی سازمانی و بی نظامی می کشانند پی ببریم .

می خواهیم آگاه شویم چگونه برای باز یافتن سازگاری اجتماعی " باز سازی"

جامعه لزوم می یابد و " اصلاح اجتماعی " و " مهندسی اجتماعی " و

بالاتر از این دو " انقلاب اجتماعی" روی می دهند و انقلاب اجتماعی تا

چه پایه در پویایی جامعه موثر است .

می خواهیم پویایی اجتماعی را مورد داوری قرار دهیم و ببینیم که آیا

این پویایی به سود انسان است آیا از " تکامل اجتماعی " چه مفهومی

بر می آید آیا رای منکران تکامل اجتماعی اعتباری دارد و آیا تاریخ

در مسیری تکاملی سیر می کند .

                                                            ادامه دارد .